ในอดีตนั้น ดินแดนแถบประเทศไทยนี้ มีวิวัฒนาการของชื่อตำแหน่งกษัตริย์ มาตั้งแต่สมัยนครรัฐ จนถึงอาณาจักร มาโดยตลอด ทั้งนี้เพื่อแสดงว่า อาณาจักรตนเป็นศูนย์กลางของอาณาบริเวณนั้นๆ โดยสามารถไล่เรียงลำดับตำแหน่งได้ ดังนี้

ขุน/พ่อขุน > พรญา/พระยา/พระ > สมเด็จพระ > พระบาทสมเด็จพระ

ตำแหน่งกษัตริย์ในอดีต

1. ขุน/พ่อขุน

ขุน - เป็นตำแหน่งที่เก่าแก่ที่สุดที่พบในงานบันทึกร่วมสมัย (เช่น ศิลาจารึก) เหมือนกับการเป็นหัวหน้ากลุ่มชน เช่น ขุนจิต-ขุนจอด ขุนสามชน ขุนลอ ขุนบรม ขุนผาเมือง ขุนบางกลางหาว

พ่อขุน - มีข้อสันนิษฐานสองทาง หนึ่งคือเป็นการ "ยกย่อง" ให้เป็นใหญ่กว่าขุนทั้งปวง คือ พ่อขุนครองราชธานี ส่วนขุนอื่นๆ ครองเมืองในขอบขันธสีมา ข้อสองคือ เป็นการเฉลิมพระนามย้อนหลังจากชั้นลูก คือ สมัยครองเมืองก็เป็นขุน พอสวรรคตแล้ว กษัตริย์ชั้นลูก จึงเฉลิมพระนามย้อนหลังให้เป็นพ่อขุน เป็นต้น อย่างไรก็ตาม ตามประวัคิศาสตร์ เราพบพระนามกษัตริย์ที่มีตำแหน่งพ่อขุน อยู่ไม่มากนัก อาทิเช่น พ่อขุนศรีนาวนำถม พ่อขุนผาเมือง พ่อขุนศรีอินทราทิตย์(บางกลางหาว) พ่อขุนบานเมือง และ พ่อขุนรามคำแหง

2. พระ/พญา

พระ/พญา/พรญา - เป็นตำแหน่งที่พัฒนาต่อมาจากตำแหน่งขุน มาจากคำว่า วร ในภาษาบาลี/สันสกฤต เป็นคำว่า พระ พัฒนาต่อไปทางภาษามอญ-เขมร เป็น เปรียะ/พรญะ จนมาถึงสุโขทัย เป็น พรญา และต่อมาเป็น พระยา ซึ่งทั้ง พระยา/พรญา/พญา เหล่านี้ เป็นตำแหน่งที่พบได้มากในประวัติศาสตร์ ตั้งแต่ พญาเม็งราย พญางำเมือง พญาผายู พญาคำฟู พรญาเลอไท พรญาลิไท พรญาไสลือไท พรญาไสสงคราม พรญางั่มนำถม พญาอ้ายคำเกิด พญายี่ผาล้าน พญาสามจูสง พญาไสผง ฯลฯ

พระเจ้า - นอกจากพระยา ยังมีพระเจ้า ด้วย โดยพระยา และพระเจ้า นี้ถือว่ามีตำแหน่งเทียบเท่ากัน โดยพระนามที่รู้จักกันดีคือ พระเจ้าอู่ทอง พระเจ้าฟ้างุ้ม พระเจ้าฟ้ารั่ว นอกจากนี้ก็ยังมี พระเจ้านารายณ์ พระเจ้าจันทโชติ พระเจ้าธรรมิกราช พระเจ้าชัยเสน ฯลฯ อีกมากพอสมควร

3. สมเด็จพระ

สมเด็จพระ - เป็นตำแหน่งที่สถาปนาขึ้นใหม่ในยุคกรุงศรีอยุธยา เพื่อยกตำแหน่งกษัตริย์อยุธยาให้สูงกว่า พระเจ้าและท้าวพระยาอาณาจักรข้างเคียง จึงเห็นได้ว่า ตำแหน่งกษัตริย์อยุธยา-ธนบุรีทุกพระองค์ เมื่อบรมราชาภิเษกแล้ว จะนำหน้าว่า สมเด็จพระ เสมอ (รวมถึง สมเด็จพระวรวงศาธิราช ด้วย)

4. พระบาทสมเด็จพระ

ในสมัยรัตนโกสินทร์ ได้มาการยกฐานะพระมหากษัตริย์ขึ้นอีกครั้ง เป็น พระบาทสมเด็จพระ- เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ให้สูงขึ้น ดังที่ได้พบเห็นมาแล้วในพระนามพระมหากษัตริย์ทั้ง 9 รัชกาล
 

การเฉลิมพระนามย้อนหลัง (posthumous)

บางครั้ง เมื่ออดีตกษัตริย์สวรรคตผ่านมาระยะหนึ่งแล้ว จึงมีการเฉลิมตำแหน่งกษัตริย์ย้อนหลัง ดังที่พบได้ในจารึกต่างๆ เช่นมีการกล่าวถึงกษัตริย์ชั้นขุน ว่าเป็น "พ่อขุน" หรือแม้กระทั่ง "ปู่ขุน" เช่น ปู่ขุนจิต-ปู่ขุนจอด เป็นต้น แม้กระทั่งบรรดาศักดิ์ปัจจุบัน ณ ขณะนั้นได้เปลี่ยนแล้ว เช่น เปลี่ยนจาก ขุน เป็น พรญา ในจารึกที่เฉลิมพระนามย้อนหลัง ก็จะใส่ไตเติลใหม่กำกับแทน เช่น ปู่พรญาศรีนาวนำถมเป็นต้น แม้กระทั่งมีคำว่าสมเด็จใช้แล้ว ก็ยังปรากฎจารึกเป็น สมเด็จปู่พรญา อยู่เช่นเดียวกัน